سؤال تستی استاندارد صورتی روشن دارد که بدون دیدن گزینهها هم قابل فهم است، یک پاسخ قطعاً درست دارد و گزینههای غلطش اشتباههای واقعی دانشآموزان را نشان می‌دهند. اگر دانشآموزی بتواند بدون بلد بودن درس جواب را حدس بزند، سؤال خراب است، نه دانش‌آموز زرنگ.
سؤال تستی رایج‌ترین نوع سؤال در آزمونهای مدرسه است، اما نوشتن یک سؤال خوب مهارتی است که کمتر آموزش داده میشود. این راهنما هفت اصل اصلی را با مثال توضیح میدهد، به پژوهش‌های معتبر دربارهٔ تعداد گزینهها اشاره می‌کند و نشان میدهد پس از آزمون، تحلیل گزینهها چطور سؤال‌های خراب را پیدا می‌کند.
در یک نگاه
- صورت سؤال باید بدون گزینهها هم قابل فهم باشد.
- هر سؤال فقط یک مفهوم را بسنجد.
- گزینههای انحرافی خوب، اشتباههای واقعی دانش‌آموزان‌اند.
- فراتحلیل رودریگز (۲۰۰۵) نشان میدهد در بیشتر موارد سه گزینهٔ خوب کافی است.
- پس از آزمون، درصد پاسخ درست و توزیع انتخاب گزینهها سؤال‌های خراب را نشان میدهد.
پژوهش‌ها دربارهٔ سؤال تستی چه می‌گویند؟
هالادینا، داونینگ و رودریگز (۲۰۰۲) رهنمودهای طراحی سؤال چندگزینه‌ای برای آزمونهای کلاسی را مرور کرده‌اند؛ بیشتر اصول این راهنما از همان مرور گرفته شده است. یکی از یافته‌های پرکاربرد هم دربارهٔ تعداد گزینه‌هاست: فراتحلیل رودریگز (۲۰۰۵) روی ۲۷ پژوهش نشان داد در بیشتر موقعیت‌ها سه گزینهٔ خوب کافی است و کم کردن گزینهها از چهار یا پنج به سه، تقریباً اثری بر دشواری، قدرت تشخیص یا پایایی آزمون ندارد؛ به شرط اینکه گزینههای حذف‌شده همان گزینههای بی‌اثر باشند.
نتیجهٔ عملی برای معلم این است که وقت را صرف ساختن دو گزینهٔ انحرافی منطقی کند، نه چهار گزینهٔ پرکننده. اگر قالب آزمون مدرسه چهار گزینه را الزامی کرده، گزینهٔ چهارم هم باید به اندازهٔ بقیه جدی باشد.
هفت اصل طراحی سؤال تستی
۱. صورت سؤال کامل باشد
دانش‌آموز باید پیش از خواندن گزینهها بداند سؤال چه می‌خواهد. صورت ناقص مثل «فتوسنتز:» او را مجبور می‌کند چهار جملهٔ جدا را با هم مقایسه کند. صورت کامل مثل «فراوردهٔ اصلی فتوسنتز که برای گیاه انرژی ذخیره می‌کند کدام است؟» سؤال را روشن می‌کند.
۲. یک سؤال، یک مفهوم
سؤالی که هم‌زمان دو چیز را میسنجد، معلوم نمی‌کند دانش‌آموز کدام را بلد نبوده است. اگر دو مفهوم مهم‌اند، دو سؤال بنویسید.
۳. گزینههای انحرافی منطقی باشند
بهترین گزینهٔ غلط، اشتباهی است که دانشآموزان واقعاً می‌کنند؛ مثلاً جواب کسی که علامت منفی را جا انداخته یا واحد را تبدیل نکرده. برای پیدا کردن این اشتباه‌ها، پاسخهای غلط آزمونهای تشریحی قبلی بهترین منبع‌اند.
۴. «همهٔ موارد» و «هیچ‌کدام» را کم به کار ببرید
این گزینهها معمولاً بهجای سنجیدن درس، مهارت تستزنی را می‌سنجند؛ دانشآموزی که دو گزینه را درست می‌داند، «همهٔ موارد» را انتخاب می‌کند بی‌آنکه سومی را بداند.
۵. سرنخ ندهید
گزینهٔ درست نباید بلندتر و دقیق‌تر از بقیه باشد، و تکرار کلمه‌ای از صورت سؤال در گزینهٔ درست جواب را لو میدهد. گزینهها را هم‌طول و هم‌جنس بنویسید.
۶. منفی‌ها را برجسته کنید
در سؤال‌هایی مثل «کدام گزینه نادرست است؟» کلمهٔ منفی را برجسته کنید تا دانش‌آموز به‌خاطر بیدقتی در خواندن نمره از دست ندهد. بهتر است سؤال منفی را کم به کار ببرید.
۷. جای جواب درست را بچرخانید
اگر جواب درست بیشتر وقت‌ها گزینهٔ «ج» باشد، دانشآموزان زود متوجه می‌شوند. جای جواب درست را در طول آزمون پخش کنید.
مثال: بازنویسی یک سؤال ضعیف
سؤال ضعیف: «آب: الف) در صفر درجه یخ می‌زند ب) مایع است ج) همهٔ موارد د) هیچ‌کدام». این سؤال صورت ندارد، دو گزینهٔ درست دارد و «همهٔ موارد» جواب را لو میدهد.
بازنویسی: «آب خالص در فشار عادی در چه دمایی یخ می‌زند؟ الف) صفر درجهٔ سلسیوس ب) ۱۰۰ درجهٔ سلسیوس ج) ۳۲ درجهٔ سلسیوس». گزینهٔ «ب» اشتباه کسی است که نقطهٔ جوش را با انجماد اشتباه گرفته، و گزینهٔ «ج» اشتباه کسی که عدد مقیاس فارنهایت را به خاطر سپرده. هر گزینهٔ غلط یک اشتباه مشخص را نشان میدهد.
تحلیل گزینهها پس از آزمون
فرض کنید در یک کلاس ۳۰ نفره، توزیع پاسخ‌ها به یک سؤال این است:
| گزینه | تعداد انتخاب | برداشت |
|---|---|---|
| الف (درست) | ۱۸ | ۶۰ درصد پاسخ درست؛ دشواری متوسط |
| ب | ۱۰ | انحرافی خوب؛ یک بدفهمی رایج |
| ج | ۲ | انحرافی ضعیف؛ بازنویسی شود |
گزینهٔ «ب» نشان میدهد یک سوم کلاس بدفهمی مشخصی دارند؛ جلسهٔ بعد باید از همین‌جا شروع شود. گزینهٔ «ج» تقریباً هیچ انتخابی نداشته و سؤال را بهتر نکرده است.
سنجیدن فراتر از حفظ
سؤال تستی میتواند کاربرد و تحلیل را هم بسنجد. بهجای «تعریف چگالی چیست؟» بپرسید «جسمی با جرم ۲۰۰ گرم و حجم ۵۰ سانتی‌مترمکعب در آب شناور می‌ماند یا فرو می‌رود؟». یا یک نمودار بدهید و بپرسید کدام نتیجه از آن برمی‌آید. این سؤال‌ها نوشتنشان سخت‌تر است، اما هم یادگیری عمیق‌تری را می‌سنجند و هم با جست‌وجوی ساده جواب داده نمی‌شوند.
نوشتن یک سؤال تستی خوب، قدم‌به‌قدم
- هدف سؤال را با یک جمله بنویسید: دانش‌آموز چه چیزی را باید بداند یا انجام دهد.
- صورت سؤال را کامل و روشن بنویسید.
- پاسخ درست را بنویسید.
- دو یا سه اشتباه رایج دانشآموزان را فهرست کنید و از آن‌ها گزینهٔ انحرافی بسازید.
- گزینهها را هم‌طول و هم‌جنس کنید و سرنخ‌ها را حذف کنید.
- سؤال را به یک همکار بدهید تا بدون دانستن جواب، آن را حل کند.
- پس از آزمون، توزیع پاسخ‌ها را بررسی و سؤال را اصلاح کنید.
اشتباههای رایج
سنجیدن فقط حفظ
سؤال تستی میتواند کاربرد و تحلیل را هم بسنجد؛ مثلاً با یک موقعیت تازه یا یک نمودار. اگر همهٔ سؤال‌ها تعریف بپرسند، آزمون فقط حفظ را میسنجد.
دو پاسخ تقریباً درست
وقتی دو گزینه هر دو قابل دفاع‌اند، دانشآموزان قوی‌تر بیشتر از بقیه گیج می‌شوند.
صورت طولانی و پیچیده
سؤالی که بیشتر زمانش صرف فهمیدن جمله‌بندی شود، توانایی خواندن را میسنجد، نه درس را.
گزینههای پرکننده
گزینهٔ بی‌ربطی که هیچ‌کس انتخابش نمی‌کند، فقط زمان خواندن را زیاد می‌کند.
نگاه نکردن به نتیجه
سؤالی که هرگز تحلیل نشود، خطاهایش سال‌ها تکرار میشود.
سؤال تستی برای چه چیزی خوب است؟
| هدف | سؤال تستی مناسب است؟ | توضیح |
|---|---|---|
| دانستن تعریف و مفهوم | بله | سریع و دقیق |
| کاربرد در موقعیت تازه | بله، با طراحی دقیق | موقعیت یا داده‌ای تازه در صورت سؤال |
| تحلیل نمودار و داده | بله | با نمودار یا جدول در صورت سؤال |
| نوشتن و استدلال طولانی | نه | سؤال تشریحی لازم است |
| مهارت عملی | نه | آزمون عملکردی لازم است |
برای هر نقش، یک قدم عملی
اگر مدیر هستید
یک جلسهٔ کوتاه در شورای معلمان به اصول طراحی سؤال اختصاص دهید و از گروه‌های درسی بخواهید سؤال‌های آزمونهای مشترک را پیش از برگزاری با هم بازبینی کنند.
اگر معلم هستید
در آزمونک بعدی، برای هر سؤال گزینههای انحرافی را از اشتباههای واقعی دانشآموزان بسازید و پس از آزمون، توزیع پاسخ‌ها را برای دو سؤال بررسی کنید.
اگر ولی هستید
اگر فرزندتان در آزمون تستی نمرهٔ پایینی گرفته، از او بپرسید کدام گزینه را انتخاب کرده و چرا؛ همین گفت‌وگو معمولاً بدفهمی اصلی را نشان میدهد.
چک‌لیست
- صورت سؤال بدون گزینهها قابل فهم است؟
- سؤال فقط یک مفهوم را میسنجد؟
- هر گزینهٔ انحرافی یک اشتباه واقعی است؟
- گزینهٔ درست از نظر طول و جمله‌بندی با بقیه یکسان است؟
- «همهٔ موارد» و «هیچ‌کدام» فقط در صورت لزوم آمده‌اند؟
- کلمه‌های منفی برجسته شده‌اند؟
- جای جواب درست در آزمون پخش است؟
- پس از آزمون، توزیع پاسخ‌ها بررسی میشود؟
- دست‌کم چند سؤال کاربرد یا تحلیل را می‌سنجند، نه فقط حفظ؟
محدودیت‌ها و پیش‌نیازها
- سؤال تستی برای سنجیدن استدلال طولانی و نوشتن مناسب نیست؛ کنارش سؤال تشریحی بگذارید.
- طراحی گزینهٔ انحرافی خوب وقت می‌برد؛ سؤال‌های امتحان‌شده را با سابقهٔ تحلیلشان در بانک سؤال نگه دارید تا این وقت هدر نرود.
- یافتهٔ پژوهشی دربارهٔ سه گزینه میانگین است و قالب آزمونهای رسمی ممکن است تعداد دیگری را الزامی کند.
جمع‌بندی
سؤال تستی خوب را از گزینههای غلطش می‌شناسید: هر کدام یک اشتباه واقعی را نشان میدهد و هیچ‌کدام جواب را لو نمی‌دهد. تحلیل گزینهها پس از آزمون هم، علاوه بر اصلاح سؤال، نشان میدهد جلسهٔ بعد را از کجا شروع کنید.
اگر می‌خواهید تحلیل هر سؤال را بعد از آزمون آماده داشته باشید، درخواست دموی آستین را ثبت کنید.
منابع
- Haladyna, T. M., Downing, S. M., & Rodriguez, M. C. (2002). A review of multiple-choice item-writing guidelines for classroom assessment. Applied Measurement in Education, 15(3).
- Rodriguez, M. C. (2005). Three Options Are Optimal for Multiple-Choice Items: A Meta-Analysis of 80 Years of Research. Educational Measurement: Issues and Practice.
پرسشهای مرتبط
گزینهٔ انحرافی چیست؟
گزینهٔ غلطی که برای دانشآموزی که مفهوم را کامل بلد نیست منطقی به نظر میرسد؛ معمولاً بر اساس اشتباههای رایج ساخته میشود.
سؤال تستی چند گزینه داشته باشد؟
فراتحلیل رودریگز (۲۰۰۵) نشان میدهد در بیشتر موارد سه گزینهٔ خوب کافی است؛ کیفیت گزینهها از تعدادشان مهمتر است.
استفاده از گزینهٔ «همهٔ موارد» اشکال دارد؟
اشکال قطعی ندارد، اما اغلب مهارت تستزنی را میسنجد نه درس را؛ بهتر است کم به کار برود.
از کجا بفهمیم یک سؤال خراب بوده؟
از درصد پاسخ درست و توزیع انتخاب گزینهها پس از آزمون.
آیا سؤال تستی فقط حفظ را میسنجد؟
نه لزوماً؛ با موقعیت تازه، داده یا نمودار در صورت سؤال، میتواند کاربرد و تحلیل را هم بسنجد.
گزینههای انحرافی را از کجا پیدا کنیم؟
از پاسخهای غلط دانشآموزان در آزمونهای تشریحی و پرسشهای کلاسی قبلی.
سؤال منفی بنویسیم یا نه؟
کم، و اگر نوشتید، کلمهٔ منفی را برجسته کنید تا بیدقتی در خواندن بهجای ندانستن درس سنجیده نشود.
دیدگاه‌ها
برای گذاشتن دیدگاه با حساب آستین وارد شوید.
ورود با حساب آستینهنوز دیدگاهی ثبت نشده — اولین نفر باشید.