روشهای نوین ارزشیابی بهجای اینکه فقط در پایان ترم بپرسند دانشآموز چه می‌داند، در طول یادگیری هم می‌پرسند کجا مانده و چطور پیش می‌رود. مهم‌ترین‌هایشان ارزشیابی تکوینی (مستمر)، پوشهٔ کار، ارزشیابی عملکردی و خودارزیابی است. هیچ‌کدام جای آزمون کتبی را نمی‌گیرد؛ کنار آن می‌نشیند و تصویر کامل‌تری می‌سازد.
این راهنما هر روش را با هدف، نمونهٔ کلاسی و محدودیتش توضیح میدهد، به پژوهش‌های معتبر دربارهٔ آزمونک‌های کوتاه و بازخورد اشاره می‌کند و نشان میدهد مشکل اصلی اجرای ارزشیابی مستمر، یعنی ثبت، را چطور میشود حل کرد.
در یک نگاه
- ارزشیابی تکوینی در طول یادگیری انجام میشود و هدفش پیدا کردن کمبودهاست، نه فقط نمره دادن.
- مرور بلک و ویلیام (۱۹۹۸) اثر ارزشیابی تکوینی را قابل‌توجه دانسته؛ برآوردهای بعدی کمتر اما همچنان مثبت‌اند.
- آزمونک کوتاه خودش یادگیری را ماندگارتر می‌کند (اثر آزمون).
- پوشهٔ کار، ارزشیابی عملکردی، خودارزیابی و همسال‌سنجی هر کدام چیزی را می‌سنجند که امتحان کتبی نمیبیند.
- ثبت منظم، کلید اجرای همهٔ این روش‌هاست.
پژوهشها چه می‌گویند؟
ارزشیابی تکوینی
بلک و ویلیام (۱۹۹۸) در مرور مشهور «درون جعبهٔ سیاه»، اثر ارزشیابی تکوینی را حدود ۰٫۴ تا ۰٫۷ انحراف معیار گزارش کردند و آن را از پراثرترین مداخله‌های آموزشی دانستند. فراتحلیل بعدی کینگستون و نش (۲۰۱۱) اثر کمتری، حدود ۰٫۲ تا ۰٫۳، برآورد کرد. اختلاف این دو عدد نشان میدهد اثر به نحوهٔ اجرا بستگی زیادی دارد؛ اما جهت هر دو مثبت است.
آزمون دادن، خودش یادگیری است
پژوهش روئدیگر و کارپیک (۲۰۰۶) نشان داد دانش‌آموزانی که چند بار دربارهٔ یک متن آزمون داده بودند، یک هفته بعد مطلب را بسیار بهتر از گروهی که فقط دوباره خوانده بودند به یاد داشتند؛ به گزارش دانشگاه واشنگتن از این پژوهش، حدود ۶۱ درصد در برابر ۴۰ درصد. پس آزمونک کوتاه فقط ابزار سنجش نیست، ابزار یادگیری هم هست.
بازخورد
هتی و تیمپرلی (۲۰۰۷) در مرور ۱۲ فراتحلیل، میانگین اثر بازخورد را بالا گزارش کردند، اما تأکید داشتند که اثر انواع بازخورد بسیار متفاوت است. بازخوردی که قدم بعدی را مشخص می‌کند، از نمره یا تشویق کلی اثر بیشتری دارد.
روشها، یکی‌یکی
پوشهٔ کار
مجموعهای از کارهای دانشآموز در طول ترم: تکلیف، پروژه، نوشته و نمونه‌کار. پوشهٔ کار روند را نشان میدهد، نه فقط نقطهٔ پایانی را. برای اینکه پوشه به انبار کاغذ تبدیل نشود، دانشآموز هر چند هفته یکی دو کار را انتخاب کند و در یک جمله بنویسد چرا آن را انتخاب کرده است.
ارزشیابی عملکردی
دانشآموز کاری را انجام میدهد، نه اینکه دربارهٔ آن بنویسد: آزمایش، ارائه، ساخت یک وسیله یا حل یک مسئلهٔ واقعی. برای مهارت‌هایی که در آزمون کتبی دیده نمی‌شوند مناسب است و با فهرست معیار ارزیابی میشود. مقایسهٔ کامل را در راهنمای آزمون مداد-کاغذی و عملکردی بخوانید.
خودارزیابی
دانشآموز با یک فهرست معیار، کار خودش را میسنجد. این روش مسئولیت یادگیری را به خود او برمی‌گرداند و برای معلم هم نشان میدهد دانشآموز چه تصوری از سطح خودش دارد. فاصلهٔ میان خودارزیابی و ارزیابی معلم، خودش موضوع یک گفت‌وگوی مفید است.
همسال‌سنجی
دانش‌آموزان کار هم را با معیارهای مشخص بررسی می‌کنند. برای پروژه‌های گروهی و نوشتن مفید است، به شرط اینکه معیارها روشن باشد و نمرهٔ نهایی با معلم بماند.
فهرست معیار؛ ابزار مشترک همهٔ روشها
پوشهٔ کار، ارزشیابی عملکردی، خودارزیابی و همسال‌سنجی همه به یک ابزار نیاز دارند: فهرست معیار. فهرست معیار خوب سه تا پنج معیار دارد، هر معیار در چند سطح توصیف شده و پیش از شروع کار به دانشآموز داده میشود. مثلاً برای گزارش یک آزمایش: «هدف آزمایش روشن نوشته شده»، «مراحل به ترتیب و کامل آمده»، «نتیجه با داده‌ها می‌خواند». دانش‌آموزی که معیارها را از قبل می‌داند، هم کار بهتری تحویل میدهد و هم نمره را منصفانه‌تر می‌بیند.
آزمونک‌های کوتاه و پراکنده
چند پرسش کوتاه در شروع یا پایان کلاس، و مرور مبحث‌های قبلی با فاصله. مرور پژوهشی سپدا و همکاران (۲۰۰۶) که صدها آزمایش را جمع‌بندی کرده، نشان میدهد مرور با فاصله از مرور فشرده ماندگارتر است.
مثال: ارزشیابی یک فصل علوم با چند روش
فرض کنید فصل «مواد و ویژگی‌های آن‌ها» در پایهٔ هفتم سه هفته طول می‌کشد. یک طرح ارزشیابی ترکیبی می‌تواند این شکل را داشته باشد:
| زمان | روش | هدف |
|---|---|---|
| شروع هر جلسه | دو پرسش کوتاه از جلسهٔ قبل | یادآوری فعال |
| هفتهٔ اول | آزمونک ده‌دقیقه‌ای | پیدا کردن بدفهمی‌ها |
| هفتهٔ دوم | آزمایش گروهی با فهرست معیار | مهارت عملی |
| هفتهٔ دوم | خودارزیابی گزارش آزمایش | آگاهی از سطح خود |
| هفتهٔ سوم | آزمون کتبی فصل | سنجش پایانی |
| چند هفته بعد | دو پرسش مرور در آزمونک فصل بعد | مرور با فاصله |
در این طرح، نمرهٔ پایانی فصل از چند منبع ساخته میشود و معلم پیش از آزمون کتبی می‌داند کدام مبحث جا نیفتاده است. همین دانستن به‌موقع، تفاوت اصلی ارزشیابی نوین با ارزشیابی صرفاً پایانی است.
شروع ارزشیابی نوین در کلاس، قدم‌به‌قدم
- با یک روش و یک کلاس شروع کنید؛ آزمونک کوتاه سادهترین شروع است.
- برای هر روش، معیار ارزیابی را از قبل بنویسید و به دانش‌آموزان نشان دهید.
- نتیجهٔ هر آزمونک را برای تصمیم دربارهٔ جلسهٔ بعد استفاده کنید.
- ثبت را کوتاه و همان روز انجام دهید.
- بازخورد را مشخص و رو به جلو بنویسید.
- سهم هر روش در نمرهٔ مستمر را با آیین‌نامهٔ ارزشیابی و سیاست مدرسه هماهنگ کنید.
اشتباه‌های رایج
ارزشیابی تکوینی که فقط نمره است
آزمونکی که نتیجه‌اش به هیچ تغییری در تدریس نرسد، فقط یک امتحان کوچک‌تر است.
روشهای زیاد هم‌زمان
اجرای پنج روش جدید در یک ترم، معلم را خسته و دانشآموز را سردرگم می‌کند.
همسال‌سنجی بدون معیار
بدون فهرست معیار، همسال‌سنجی به نمره‌دهی دوستانه یا رقابتی تبدیل میشود.
پوشهٔ کار بدون مرور
پوشه‌ای که فقط پر شود و هیچ‌وقت با دانشآموز مرور نشود، ارزش آموزشی ندارد.
بازخورد دیر
نتیجهٔ آزمونکی که دو هفته بعد برگردد، دیگر به درد تصمیم دربارهٔ جلسهٔ بعد نمی‌خورد. ارزش ارزشیابی تکوینی در سرعت آن است؛ تصحیح خودکار سؤال‌های تستی همین‌جا کمک می‌کند.
اعلام نکردن معیارها
وقتی دانشآموز نمی‌داند کار با چه معیاری سنجیده میشود، نمره را سلیقه‌ای می‌بیند و از بازخورد هم کمتر استفاده می‌کند. معیارها را پیش از شروع کار بدهید، نه همراه با نمره.
مقایسهٔ روشها
| روش | چه چیزی را میسنجد | زمان لازم | بهترین کاربرد |
|---|---|---|---|
| آزمونک کوتاه | یادآوری و درک | کم | هر جلسه یا هر هفته |
| پوشهٔ کار | روند و پیشرفت | متوسط | در طول ترم |
| ارزشیابی عملکردی | مهارت انجام کار | زیاد | آزمایش، ارائه، پروژه |
| خودارزیابی | آگاهی از سطح خود | کم | پس از کار بزرگ |
| همسال‌سنجی | کیفیت کار با معیار | متوسط | نوشتن و پروژهٔ گروهی |
برای هر نقش، یک قدم عملی
اگر مدیر هستید
از معلم‌ها بخواهید در هر درس فقط یک روش نوین را در یک ترم امتحان کنند و نتیجه را در شورای معلمان به اشتراک بگذارند. سهم ارزشیابی مستمر را با آیین‌نامه هماهنگ کنید.
اگر معلم هستید
با آزمونک کوتاه هفتگی شروع کنید و نتیجه‌اش را برای تصمیم دربارهٔ جلسهٔ بعد به کار ببرید؛ معیارهای هر کار عملی را پیش از شروع به دانش‌آموزان بدهید.
اگر ولی هستید
اگر فرزندتان در خانه درس می‌خواند، بهجای دوباره خواندن، از او بخواهید بدون نگاه به کتاب مطلب را توضیح دهد؛ همین یادآوری فعال، مؤثرترین شیوهٔ مرور است.
چک‌لیست
- آزمونک‌های کوتاه بخشی از برنامهٔ هفتگی‌اند؟
- نتیجهٔ آزمونک‌ها برای تصمیم دربارهٔ تدریس استفاده میشود؟
- هر روش ارزشیابی معیار مکتوب دارد؟
- بازخورد مشخص و رو به جلوست؟
- مرور مبحث‌های قبلی با فاصله انجام میشود؟
- سهم هر روش در نمرهٔ مستمر با آیین‌نامه هماهنگ است؟
- معیارهای هر کار پیش از شروع به دانش‌آموزان داده میشود؟
- پوشهٔ کار هر دانشآموز دست‌کم یک بار در نوبت با او مرور میشود؟
محدودیت‌ها و پیش‌نیازها
- روشهای نوین وقت بیشتری از معلم میگیرند، دست‌کم در ابتدا؛ بهتر است با یک روش و یک کلاس شروع کنید.
- قواعد رسمی نمره‌دهی و سهم ارزشیابی مستمر در هر مقطع را آیین‌نامهٔ ارزشیابی تعیین می‌کند.
- برآوردهای پژوهشی دربارهٔ اثر ارزشیابی تکوینی متفاوت‌اند و به نحوهٔ اجرا بستگی دارند؛ بیشتر این پژوهشها هم در کشورهای دیگر انجام شده‌اند.
جمع‌بندی
ارزشیابی نوین یعنی سنجیدن یادگیری در طول مسیر، نه فقط در پایان آن؛ و پژوهشها نشان میدهند خود سنجش کوتاه و منظم، یادگیری را ماندگارتر می‌کند. کلید اجرایش ثبت منظم و بازخورد مشخص است.
برای دیدن آزمونک‌ها و دفتر کلاسی آستین با کلاس‌های خودتان، درخواست دموی آستین را ثبت کنید.
منابع
- Black, P., & Wiliam, D. (1998). Inside the Black Box: Raising Standards Through Classroom Assessment. Phi Delta Kappan.
- Kingston, N., & Nash, B. (2011). Formative Assessment: A Meta-Analysis and a Call for Research. Educational Measurement: Issues and Practice, 30(4).
- Roediger, H. L., & Karpicke, J. D. (2006). Test-Enhanced Learning. Psychological Science, 17(3).
- Hattie, J., & Timperley, H. (2007). The Power of Feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81–112.
- Cepeda, N. J., Pashler, H., Vul, E., Wixted, J. T., & Rohrer, D. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis. Psychological Bulletin, 132, 354–380.
پرسش‌های مرتبط
ارزشیابی تکوینی با ارزشیابی پایانی چه فرقی دارد؟
ارزشیابی تکوینی در طول یادگیری انجام میشود تا کمبودها پیدا شود؛ ارزشیابی پایانی در انتهای دوره نتیجه را میسنجد.
آیا روشهای نوین جای امتحان کتبی را میگیرند؟
خیر. این روشها کنار آزمون کتبی مینشینند و چیزهایی را نشان میدهند که آزمون کتبی نمیبیند.
پوشهٔ کار دانشآموز چیست؟
مجموعهای از کارهای دانشآموز در طول ترم که روند پیشرفت او را نشان میدهد.
مرور با فاصله یعنی چه؟
مرور یک مطلب در چند نوبت با فاصلهٔ زمانی، بهجای مرور فشرده در یک نوبت؛ پژوهشها آن را ماندگارتر نشان دادهاند.
فهرست معیار چیست؟
جدولی کوتاه از سه تا پنج معیار که هر کدام در چند سطح توصیف شده‌اند و پیش از شروع کار به دانشآموز داده میشود؛ ابزار مشترک ارزشیابی عملکردی، خودارزیابی و همسال‌سنجی.
از کدام روش شروع کنیم؟
آزمونک کوتاه هفتگی سادهترین شروع است و هم برای سنجش و هم برای یادگیری مفید است.
دیدگاه‌ها
برای گذاشتن دیدگاه با حساب آستین وارد شوید.
ورود با حساب آستینهنوز دیدگاهی ثبت نشده — اولین نفر باشید.